ks. Józef Later (1860–1943)
Wikariusz parafii św. Marcina w Pacanowie w latach 1890–1894, za proboszcza ks. Wawrzyńca Nowakowskiego. Później był proboszczem w Lelowie, przez kilkanaście lat kierował parafią w Książnicach Wielkich i był dziekanem książnickim, a ostatnie lata spędził w Imbramowicach przy klasztorze sióstr norbertanek.
Pochodzenie i święcenia
Urodził się w 1860 r., święcenia kapłańskie przyjął w 1887 r.1 Gdzie się urodził i gdzie się uczył, nie wiemy.
Wikariusz w Pacanowie
Spisy duchowieństwa diecezji kieleckiej podają go jako wikariusza w Pacanowie od 1890 r.; wymieniają go tam roczniki 1891 i 18942. Parafią kierował wtedy ks. Wawrzyniec Nowakowski. W spisie na rok 1895 już go w Pacanowie nie ma – wikariuszami są tam ks. Roman Pachelski i ks. Wincenty Kaczmarski2.
Lelów
Gdzie pracował w latach 1894–1912, nie wiemy – tych roczników spisu duchowieństwa nie mogliśmy przejrzeć. Spis duchowieństwa Królestwa Polskiego wydany w 1913 r. podaje go jako proboszcza parafii Lelów3.
Książnice Wielkie
W 1913 r. został proboszczem w Książnicach Wielkich (dziś w gminie Koszyce)4. Przyszedł tam po ks. Franciszku Staszkiewiczu, który też był wcześniej wikariuszem w Pacanowie. Spis duchowieństwa na rok 1914 podaje go jako administratora parafii w Książnicach Wielkich i wicedziekana, a spis na rok 1919 – jako dziekana56. Spisy wymieniają go w Książnicach jeszcze w 1928 r.7; opracowanie z 2018 r. podaje lata 1913–19234.
Według Internetowego Kuriera Proszowskiego odnowił dach kościoła w Książnicach i zaprojektował nową sygnaturkę – małą wieżyczkę na dachu – w miejsce zniszczonej w czasie I wojny światowej8. Dokumentu, który by to potwierdzał, nie znamy.
W czasie I wojny światowej wzgórze za kościołem i cmentarzem w Książnicach przecinały okopy. Po wojnie ks. Later zauważył w ścianach rowów strzeleckich ludzkie kości i skorupy glinianych naczyń. Znaleziska okazały się śladami osady i cmentarzyska sprzed ponad 5 tysięcy lat. Ks. Later zabezpieczył je i w 1921 r. zawiadomił o nich krakowskiego archeologa Józefa Żurowskiego z Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umiejętności. Tak zaczęły się wykopaliska z lat 1921–1924, o których pisano w kraju i za granicą. Ks. Later wskazał archeologowi miejsce odkryć i pomógł zorganizować badania. W październiku 1922 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego podziękowało mu na piśmie za „wysoce obywatelskie stanowisko” wobec prac wykopaliskowych4.
W 1920 r. ochrzcił w kościele w Książnicach Jana Gurdę, późniejszego biskupa kieleckiego4. Wspomnienie o biskupie Gurdzie nazywa ks. Latera duszpasterzem „otaczanym wielkim szacunkiem i autorytetem”, który wywarł wielki wpływ na życie duchowe rodziny Gurdów9.
Imbramowice
Od 1929 r. spisy duchowieństwa podają go w Imbramowicach (dziś w powiecie olkuskim) jako księdza opiekującego się tamtejszym kościołem parafialnym św. Benedykta – po łacinie curatus1011. W czerwcu 1935 r. poświęcił sztandar Ochotniczej Straży Pożarnej w Tarnawie; artykuł o historii tej jednostki nazywa go proboszczem Imbramowic12.
W 1937 r. obchodził złoty jubileusz kapłaństwa – spis duchowieństwa na ten rok wymienia go wśród księży jubilatów11. Katalog diecezji z lat 1940–1941 podaje go jako kapelana przy kościele świętych Piotra i Pawła przy klasztorze sióstr norbertanek w Imbramowicach i kanonika honorowego; parafią kierował już wtedy inny proboszcz1.
Śmierć
Zmarł 9 sierpnia 1943 r., w wieku 83 lat i 56. roku kapłaństwa, jako ksiądz emeryt i kanonik honorowy13. Gdzie zmarł i gdzie został pochowany, nie wiemy.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, gdzie się urodził, gdzie się uczył i kto udzielił mu święceń, gdzie pracował przed Pacanowem i w latach 1894–1912, kiedy objął i kiedy opuścił parafię w Lelowie ani kiedy dokładnie odszedł z Książnic Wielkich. Nie wiemy, której kapituły był kanonikiem honorowym – katalogi używają skrótów „KHW.” i „K. H. K.”, których nie umiemy pewnie rozwinąć. Nie znamy miejsca jego śmierci i grobu ani nekrologu. Wspomnień o nim z Imbramowic, spisanych przez Annę Szopową, nie czytaliśmy.
Wszyscy księża pracujący w Pacanowie poza proboszczami: Wikariusze i inni księża.
Przypisy
-
Katalog Duchowieństwa i Probostw Diecezji Kieleckiej za Rok 1940/1941, Kielce 1941, s. 142, hasło „Imbramowice”: „Kapelan: Ks. Later Józef, KHW., ur. 1860, kapł. 1887, kap. 1940” (skan strony w Internet Archive); s. 220, „Poprawki i uzupełnienia”: dopisany do spisu kanoników honorowych (skan). ↩ ↩2
-
Elenchus Omnium Ecclesiarum et Universi Cleri … Dioecesis Kielcensis na lata 1891, 1894 i 1895, hasło „Pacanów” i spis alfabetyczny duchowieństwa (Biblioteka Cyfrowa KUL, rocznik 1891); roczników 1892–1893 nie przejrzeliśmy. ↩ ↩2
-
Wykaz Parafji oraz Spis Duchowieństwa Rzymsko-katolickiego w Królestwie Polskiem, wyd. L. Bogusławski i E. Statkiewicz, Warszawa [1913], s. 29: „Lelów, p-ta Lelów. Pr.-Later Józef” (PDF: Cyfrowa Biblioteka Regionalna CYBRA). ↩
-
A. Zastawny (Muzeum Archeologiczne w Krakowie), „Cmentarz parafialny, Wielka Wojna i archeologia. W 100-lecie pierwszych odkryć archeologicznych w Książnicach Wielkich”, ksiaznicewielkie.pl, 29 października 2018 r. (PDF), s. 1–2 i przyp. 1; podziękowanie Prezydium P.G.K.Z.P. przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 17 października 1922 r. – z Archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie. ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Elenchus Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1914, Kielce 1914, s. 75, hasło „Książnice Wielkie”: „Administrator, Josephus Later Vice Decanus” (skan strony w Internet Archive); tak samo rocznik 1918. ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1919, Kielce 1919, s. 35, hasło „Książnice Wielkie”: „Adm., Josephus Later, Decanus” (skan strony w Internet Archive). ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1928, Kielce 1928, s. 69, hasło „Książnice Wielkie”: „Adm., Josephus Later” (skan strony w Internet Archive). ↩
-
P. Staniszewski, „Listopadowe wspomnienia o książnickich duchownych”, Internetowy Kurier Proszowski, 6 listopada 2014 r. ↩
-
K. Dobrowolska, „30 rocznica śmierci biskupa Jana Gurdy”, Diecezja Kielecka, diecezja.kielce.pl. ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1929, Kielce 1929, s. 61, hasło „Imbramowice”: „Cur., Josephus Later” (skan strony w Internet Archive). ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1937, Kielce 1937, s. 127, hasło „Imbramowice”: „Curatus: Josephus Later, Jub.” (skan strony w Internet Archive); s. 180, wykaz jubilatów: „17. Josephus Later 1860. 1937.” (skan). ↩ ↩2
-
„Powrót do tradycji w Noc Świętojańską i 100-lecie OSP w Tarnawie”, Wieści, wiesci.info.pl, 22 lipca 2025 r. ↩
-
Katalog Duchowieństwa i Parafij Diecezji Kieleckiej za Rok 1946, Kielce 1946, s. 181, wykaz zmarłych kapłanów, poz. 34: „Ks. Later Józef, K. H. K., emeryt. † 9.VIII. 43, 83, 56.” (skan strony w Internet Archive). ↩