Sanktuarium Pana Jezusa Konającego

Bazylika św. Marcina w Pacanowie jest sanktuarium Pana Jezusa Konającego¹. Sercem sanktuarium jest średniowieczny krucyfiks w kaplicy przy południowej ścianie kościoła. Od 1615 r. przybywają do niego pielgrzymi².

Krucyfiks
Kaplica
Historia kultu
Przekazy
Proboszczowie
Odpusty
Dla pielgrzymów

Cudowny krucyfiks

Krucyfiks przedstawia Chrystusa w chwili konania: z głową zwróconą ku niebu, z ranami rąk, nóg i boku. Lewa stopa jest nałożona na prawą i przybita jednym gwoździem. Zamiast korony cierniowej głowę otacza promienista aureola³⁴. Figura jest wyrzeźbiona w drewnie lipowym, krzyż wykonano z sosny³. Rzeźba jest średniowieczna – źródła datują ją na XII–XIII w.⁵ Autor i warsztat nie są znani.

Krucyfiks jest uroczyście odsłaniany. Zasłania go obraz św. Marii Magdaleny klęczącej pod krzyżem, namalowany w 1895 r. przez miejscowego artystę Franciszka Nawalnego². W ołtarzu wokół figury wiszą wota – srebrne serca, ręce i inne dary wdzięczności pielgrzymów.

Figurę odnawiał w latach 60. XX w. konserwator Norbert Szunke z Kielc, a ponownie w 2004 r., gdy złocono też ołtarz i wnętrze kaplicy. Od 2005 r. figurę odsłania i zasłania mechanizm².

Kaplica Pana Jezusa

Barokowy ołtarz kaplicy Pana Jezusa Konającego z krucyfiksem i figurami świętych — Ołtarz kaplicy Pana Jezusa Konającego. Fot. archiwum parafii

Późnorenesansową kaplicę dobudowano do południowej ściany kościoła w 1633 r. staraniem ks. Sebastiana Żegalicza, proboszcza z pobliskich Książnic. Przeniesiono do niej krucyfiks z ołtarza Świętego Krzyża w nawie⁶². Kaplica ocalała z pożarów kościoła w 1906 i 1944 r.⁶ Za ołtarzem jest przejście, które pielgrzymi pokonują na kolanach⁷.

Kościół jest zabytkiem wpisanym do rejestru zabytków (nr 781 z 1958 r. i nr 147 z 1967 r.)⁸. Więcej o dziejach świątyni: Historia kościoła.

Historia kultu

Początek XII w. (1109–1118) – biskup krakowski Maur na prośbę rycerza Siemiana konsekruje kościół św. Marcina i eryguje parafię. Dokument zachował się w odnowieniu biskupa Iwona Odrowąża z 1219 r. i należy do najstarszych aktów erekcyjnych kościołów wiejskich w Polsce⁹⁶.
Przed 1549 r. – na przedmieściu, przy domu dla ubogich, stoi drewniana kaplica Świętego Krzyża, w której czczony jest krucyfiks¹⁰.
1615 r. – po pożarze kaplicy przyszpitalnej figurę przeniesiono do kościoła parafialnego. Od tego czasu odprawiane są nabożeństwa piątkowe do Pana Jezusa².
1633 r. – budowa kaplicy Pana Jezusa przy kościele⁶.
1657 r. – w czasie potopu wojska Jerzego II Rakoczego palą miasto i kościół; krucyfiks ocalał⁶.
1866 r. – w Warszawie powstaje litografia Cudownego Krzyża. Do 1890 r. drukuje się z niej tysiące obrazków dla pielgrzymów².
1872 r. – założenie księgi łask otrzymanych za przyczyną Pana Jezusa Konającego¹¹.
20 września 1906 r. – pożar kościoła; kaplicę z krucyfiksem uratował Piotr Rotter, który dostał się do niej przez okno i ugasił ogień²⁴.
17 sierpnia 1944 r. – kościół płonie w czasie działań wojennych; kaplica z krucyfiksem znów ocalała⁶².
1982 r. – bp Mieczysław Jaworski wprowadza Drogę Krzyżową w każdy piątek².
14 września 1985 r. – w Pacanowie rozpoczyna się peregrynacja Krzyża Świętego po diecezji kieleckiej, zakończona tu 14 września 1987 r.²
2008 r. – papież Benedykt XVI nadaje kościołowi tytuł bazyliki mniejszej¹²¹³. Uroczyście ogłoszono go 14 września 2009 r., w 900-lecie konsekracji świątyni. Akt odczytał bp Marian Florczyk, a Mszy przewodniczył prymas Polski kard. Józef Glemp¹³¹⁰.
2025 r. – sanktuarium jest kościołem jubileuszowym Roku Świętego¹⁴.

Przekazy i legenda

Poniższe opowieści są przekazami tradycji – przekazują je pokolenia wiernych i kronika parafii, ale nie są faktami potwierdzonymi w dokumentach.

Legenda o trzech krucyfiksach. Według przekazu Wisłą płynęły trzy figury ukrzyżowanego Chrystusa: jedna zatrzymała się w Mogile pod Krakowem, druga w Pacanowie, trzecia dotarła do Warszawy³⁶.
Ocalenie kaplicy w 1944 r. Według relacji parafian pocisk, który trafił w kaplicę, nie zniszczył jej. Inny pocisk wmurowano na pamiątkę w wieżę kościoła².
Żołnierze w 1945 r. Według przekazu dwaj żołnierze Armii Czerwonej, którzy próbowali zdjąć krzyż, zostali oślepieni jasnością i uciekli⁴.
Królowie u stóp krzyża. Tradycja wymienia wśród modlących się przed krucyfiksem m.in. św. Kingę, królową Jadwigę, Władysława Jagiełłę, Stefana Batorego i Jana III Sobieskiego⁴.

Proboszczowie i kustosze

Lista jest niepełna – uzupełniamy ją na podstawie archiwum parafii. Podajemy lata, w których duszpasterz jest poświadczony w źródłach².

ks. Maciej Ślimawa – pleban, doktor medycyny (poświadczony w 1502 r.)
ks. Bucki – zaprowadził Arcybractwo św. Anny (1612 r.)
ks. Rudzki – proboszcz (poświadczony ok. 1650 r.)
ks. Jacek Mokrski – odbudowa kościoła po potopie (po 1657 r.)
ks. Michał Sołtyk – rozbudowa kościoła (1785–1790)⁶
ks. Benedykt Nowakowski – proboszcz (poświadczony w 1862 r.)
ks. Wawrzyniec Nowakowski – przytułek dla ubogich (1870), plebania (1874), odnowienie kościoła (1880–1890)
ks. Badowski – odbudowa kościoła po pożarze z 1906 r.
ks. Adam Adamek – dokończenie odbudowy (1935), ponowna odbudowa po 1944 r.
ks. dr Feliks Skrobisz – kieruje odbudową od 1956 r., proboszcz do 1982 r.
ks. prał. Lucjan Sito – proboszcz i kustosz sanktuarium (1982–2010)
ks. prał. Leszek Domagała – proboszcz i kustosz sanktuarium (2010–2026)
ks. Stanisław Picheta – proboszcz i kustosz sanktuarium od 2026 r.⁶

Duszpasterze pracujący obecnie w parafii: Duszpasterze.

Odpusty

Wielki Piątek
św. Anny – 26 lipca
Podwyższenia Krzyża Świętego – 14 września – odpust główny ku czci Pana Jezusa Konającego, połączony z dożynkami
św. Marcina – 11 listopada

Procesja odpustowa przed bazyliką w uroczystość Podwyższenia Krzyża Świętego — Odpust Podwyższenia Krzyża Świętego. Fot. archiwum parafii

Program uroczystości odpustowych publikujemy w ogłoszeniach parafialnych.

Dla pielgrzymów

Grupy pielgrzymkowe prosimy o wcześniejszy kontakt z kancelarią parafialną: tel. 41 376 54 42, kancelaria@parafiapacanow.pl.

Zobacz też: Kontakt i dojazd

Przypisy

Diecezja Kielecka, wykaz sanktuariów i bazylik diecezji: „Pacanów – Sanktuarium Jezusa Konającego (Krucyfiks Pana Jezusa Konającego)”. ↩
Kalendarium parafii opracowane na podstawie: o. B. M. Tarka, Sanktuarium Pana Jezusa Konającego w Pacanowie, Pacanów 2000 – dawna strona sanktuarium (sanktuariumpacanowskie.com, „Historia Sanktuarium”). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
„Pan Jezus Konający – Pacanów”, w: Niezwykłe krucyfiksy w Polsce, swzygmunt.knc.pl. ↩ ↩² ↩³
„Sanktuarium Pana Jezusa Konającego”, pch24.pl, 13 września 2012 r. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Relacje z 2009 r. (KAI, „Niedziela”) podają XIII w., późniejsze publikacje (pch24.pl, „Nasz Dziennik”) – XII w. Datowanie zostanie uściślone na podstawie dokumentacji konserwatorskiej. ↩
Diecezja Kielecka, „Pacanów, św. Marcina b. w.”. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
Diecezja Kielecka, „Pacanów: tłumy wiernych na liturgii wielkopiątkowej w sanktuarium Jezusa Konającego”. ↩
Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków nieruchomych województwa świętokrzyskiego: „kościół par. pw. św. Marcina, 2 poł. XIII, XVII, 1906, nr rej.: 781 z 8.02.1958 i 147 z 23.06.1967”. ↩
W. Semkowicz, Przyczynki dyplomatyczne z wieków średnich, Lwów 1912 (nowe wydanie pod red. A. Lisa, Łódź 2025); J. Banasik, „Akt erekcji kościoła w Pacanowie, woj. kieleckie”, Przegląd Religioznawczy, 1997. ↩
K. Dobrowolska, „Pacanowska bazylika”, „Niedziela” (edycja kielecka) 36/2009. ↩ ↩²
W. Burzawa, „Sanktuarium Pana Jezusa Konającego w Pacanowie”, „Niedziela” (edycja kielecka) 10/2003. ↩
Dekret Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów ogłaszający kościół św. Marcina w Pacanowie bazyliką mniejszą, „Anamnesis” nr 62 (2010), s. 30. ↩
KAI, „Pacanów: Sanktuarium Jezusa Konającego bazyliką mniejszą”, 14 września 2009 r. ↩ ↩²
GCatholic – Bazylika św. Marcina, Pacanów: kościoły jubileuszowe Roku Świętego 2025. ↩