Parafia PacanówBazylika mniejsza · Sanktuarium

ks. Antoni Marszałek (1874–1948)

← Wikariusze i inni księża

Rektor kościoła w Szczebrzuszu, wówczas filii parafii św. Marcina w Pacanowie, w latach 1916–1919, za administratora parafii ks. Franciszka Rajskiego. Później kierował parafiami w Bobinie, Bydlinie i Opatowcu, a przez ostatnie dwadzieścia lat życia był proboszczem w Drugni, gdzie przeżył okupację niemiecką.

Pochodzenie i pierwsze lata kapłaństwa

Urodził się w 1874 r., a święcenia kapłańskie przyjął w 1911 r.12 Miejsca urodzenia ani rodziny nie znamy. Hasło o parafii w Drugni w Wikipedii nazywa go Antonim Janem, nie podając źródła3. Archiwum Diecezjalne w Kielcach przechowuje jego akta osobowe z lat 1906–19484.

Spis duchowieństwa Królestwa Polskiego wydany w 1913 r. wymienia go jako wikariusza parafii Gorzków w dekanacie pińczowskim, u proboszcza ks. Wiktora Sikorskiego5. Spis duchowieństwa diecezji kieleckiej na rok 1914 podaje go jako wikariusza w Działoszycach6.

Rektor kościoła w Szczebrzuszu

Spisy duchowieństwa diecezji na lata 1916, 1918 i 1919 wymieniają go przy parafii Pacanów jako rektora kościoła w Szczebrzuszu7; według spisu na rok 1919 urząd ten objął w 1915 r.1 Kalendarium kościoła w Pacanowie podaje, że w 1916 r. pierwszy wikariusz został rektorem kościoła w Szczebrzuszu, ale nie wymienia jego nazwiska – nie wiemy, czy chodzi o niego8. W spisie na rok 1920 miejsce rektora jest już nieobsadzone7, a w 1921 r. Szczebrzusz stał się osobną parafią8.

Bobin, Bydlin i Opatowiec

Spisy na lata 1920 i 1921 wymieniają go jako administratora parafii Bobin w dekanacie książnickim, spis na rok 1922 – jako administratora parafii św. Małgorzaty w Bydlinie, a spisy na lata 1924, 1926 i 1927 – jako administratora parafii św. Jakuba w Opatowcu9.

Proboszcz w Drugni

W dodatku do spisu na rok 1928 odnotowano jego przeniesienie z Opatowca do Drugni10. Spisy z lat 1929–1931 wymieniają go jako administratora parafii św. Wawrzyńca w Drugni (dziś w gminie Pierzchnica)10, a katalog duchowieństwa na rok 1946 – jako jej proboszcza, z beneficjum od 1927 r.11 Hasło w Wikipedii podaje, że w Drugni był od 10 grudnia 1927 r. – nie wskazuje jednak źródła3. Katalog diecezji na lata 1940–1941 i opracowanie R. Szklanego podają jako początek jego pracy w Drugni rok 1923122; spisy z lat 1924–1927 wymieniają go wtedy jednak w Opatowcu, a parafią w Drugni zarządzał w latach 1924 i 1926 ks. Tomasz Wąsik9.

Według R. Szklanego razem z H. Ciosińską zapoczątkował w Drugni działalność Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej Żeńskiej i został jego patronem; był też jednym z założycieli tamtejszej Ochotniczej Straży Pożarnej2.

Okupacja

W październiku 1941 r. proboszcz Drugni prosił władze Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie, by nie zabierały jedynego dzwonu w kościele – stalowego, wykonanego przez firmę Schwabe w Białej koło Bielska, o tak czystym tonie, że służył do strojenia instrumentów. Według R. Szklanego prośbę uwzględniono, a z inicjatywy proboszcza parafianie zakopali dzwony na cmentarzu parafialnym, ratując je przed zabraniem przez Niemców132. Opracowanie nazywa tego proboszcza Józefem Marszałkiem, ale proboszczem w Drugni był wtedy ks. Antoni Marszałek12.

Jesienią 1941 r. odmówił niemieckiemu urzędnikowi rolnemu powiatu, Heinrichowi Wagnerowi, pożyczenia baranicy. Według R. Szklanego Wagner kazał go wtedy na kilka tygodni zamknąć w karnym obozie pracy w Słupi Pacanowskiej, a całe jego zboże zabrać na kontyngent2. Dziekan pacanowski, ks. Adam Adamek, zawiadomił o jego uwięzieniu kurię biskupią w Kielcach pismem z 17 grudnia 1941 r.4 Ks. T. Gocel pisze o kilku tygodniach w obozie pracy w Pacanowie jesienią 1942 r., prawdopodobnie z powodu opóźnień parafian w oddawaniu kontyngentów; powołuje się jednak na to samo pismo dziekana z grudnia 1941 r.4

Według R. Szklanego, który powołuje się na opracowanie M. Wiewióry, udzielał schronienia partyzantom, pozwalał przechowywać broń i amunicję w zabudowaniach kościelnych i odprawiał nabożeństwa w intencji partyzantów, a w krypcie kościoła parafialnego ukrywał Żydówkę z Chmielnika214.

Ostatnie lata i śmierć

W sprawozdaniu o stanie parafii z 18 kwietnia 1947 r. wyjaśniał, dlaczego w Drugni w końcu wojny więcej osób zmarło, niż się urodziło: w 1944 r. mężczyzn wywieziono na roboty do Niemiec, a w latach 1944–1945 do parafii napływali uciekinierzy z linii frontu, całe rodziny z dziećmi i starcami15.

Zmarł 20 lutego 1948 r. w Drugni2. Hasło w Wikipedii podaje bez źródła, że 1 lutego 1948 r. zrezygnował z parafii z powodu choroby i zmarł w wieku 74 lat3.

Czego nie wiemy

Nie znamy miejsca jego urodzenia, seminarium, pracy w latach 1911–1913 ani miejsca grobu. Nie czytaliśmy nekrologu w Kieleckim Przeglądzie Diecezjalnym (R. 34, 1948, nr 3–4, s. 78) ani opracowania M. Wiewióry, na które powołuje się R. Szklany2.

Wszyscy księża pracujący w Pacanowie poza proboszczami: Wikariusze i inni księża.

Przypisy

  1. Elenchus Venerabilis Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1919, Kielce 1919, s. 92, spis alfabetyczny duchowieństwa: rok urodzenia 1874, święceń 1911, objęcia urzędu 1915 (skan strony w Internet Archive). ↩ ↩2

  2. R. Szklany, „Dekanat chmielnicki”, Powiat buski 1939–1945, część „Drugnia”, biogram ks. Antoniego Marszałka (kopia w Web Archive); autor powołuje się m.in. na: A. Dziarmaga, „Ważna jest jakość”, Niedziela kielecka 44/2006; M. Wiewióra, „Parafie gminy Pierzchnica w latach drugiej wojny światowej oraz w okresie powojennym (1939–2000)”, w: Parafie gminy Pierzchnica. Zarys dziejów, red. ks. D. Olszewski, Kielce 2002, s. 299; protokół przesłuchania świadka z 3 kwietnia 1947 r. (Archiwum IPN, GK 179/113, k. 96–97); Archiwum Diecezjalne w Kielcach, AP XM-20; Kielecki Przegląd Diecezjalny R. 34, 1948, nr 3–4, s. 78. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. „Parafia św. Wawrzyńca w Drugni”, Wikipedia, wolna encyklopedia, lista proboszczów (dodana w 2016 r., bez przypisu) (kopia w Web Archive). ↩ ↩2 ↩3

  4. ks. T. Gocel, „Represje niemieckie wobec kleru wiejskiego w diecezji kieleckiej 1939–1945”, Wieś polska w czasie II wojny światowej 1 (2020), s. 7–23, tu s. 21 i przyp. 53 (Archiwum Diecezjalne w Kielcach, AP XM-20, Akta ks. Antoniego Marszałka 1906–1948, pismo dziekana pacanowskiego z 17 grudnia 1941 r., k. 68) (PDF: Muzeum Wsi Kieleckiej). ↩ ↩2 ↩3

  5. Wykaz Parafji oraz Spis Duchowieństwa Rzymsko-katolickiego w Królestwie Polskiem, wyd. L. Bogusławski i E. Statkiewicz, Warszawa [1913], s. 32, dekanat pińczowski, hasło „Gorzków” (PDF: Cyfrowa Biblioteka Regionalna CYBRA, strona PDF 148). ↩

  6. Elenchus Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1914, Kielce 1914, s. 70, hasło „Działoszyce” (skan strony w Internet Archive). ↩

  7. Elenchus Cleri (1916) i Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis (1918–1920), Kielce, hasło „Pacanów”: 1916, s. 155–156 (skan); 1918, s. 159–160 (skan); 1919, s. 29 (skan); 1920, s. 35 (skan) (egzemplarze z Biblioteki Cyfrowej KUL w Internet Archive). ↩ ↩2

  8. „Kalendarium kościoła św. Marcina w Pacanowie”, oprac. H. Góra, na dawnej stronie sanktuarium (sanktuariumpacanowskie.com); to samo kalendarium publikuje Urząd Gminy Pacanów. ↩ ↩2

  9. Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis, Kielce: 1921, s. 37, hasło „Bobin” (skan), podobnie rocznik 1920; 1922, s. 45, hasło „Bydlin” (skan); 1924, s. 37, hasło „Opatowiec” (skan), podobnie roczniki 1926 i 1927; hasło „Drugnia” w rocznikach 1924 i 1926 (egzemplarze z Biblioteki Cyfrowej KUL w Internet Archive). ↩ ↩2

  10. Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis, Kielce: 1928, s. 117, „Addenda in elencho” (skan); 1929, s. 36, hasło „Drugnia” (skan), podobnie rocznik 1930; 1931, s. 40 (skan) (egzemplarze z Biblioteki Cyfrowej KUL w Internet Archive). ↩ ↩2

  11. Katalog Duchowieństwa i Parafij Diecezji Kieleckiej za Rok 1946, Kielce 1946, s. 35, hasło „Drugnia”: proboszcz nieusuwalny, ur. 1874, kapłan od 1911, beneficjum od 1927 (skan strony w Internet Archive). ↩

  12. Katalog Duchowieństwa i Probostw Diecezji Kieleckiej za Rok 1940–1941, Kielce 1941, s. 25, hasło „Drugnia”: administrator, ur. 1874, kapłan od 1911, beneficjum od 1923 (skan strony w Internet Archive). ↩ ↩2

  13. R. Szklany, „Straty materialne Kościoła”, Powiat buski 1939–1945, część „Drugnia” (kopia w Web Archive); autor powołuje się na: Archiwum Akt Nowych, zespół 111, sygn. 425, k. 154 i 156; Parafie gminy Pierzchnica. Zarys dziejów, red. ks. D. Olszewski, Kielce 2002, s. 299. ↩

  14. R. Szklany, „Zaangażowanie duchowieństwa w konspiracji”, Powiat buski 1939–1945 (kopia w Web Archive); tu proboszcz Drugni również nazwany Józefem; autor powołuje się na: M. Wiewióra, jw., s. 298. ↩

  15. T. Domański, „Źródła zdeponowane w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach jako podstawa do badań nad stratami osobowymi i materialnymi obszarów wiejskich diecezji kieleckiej pod okupacją niemiecką 1939–1945”, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 123 (2024), s. 71–99, tu s. 95 i przyp. 87 (Archiwum Diecezjalne w Kielcach, PD-7/2, k. 57v) (PDF, DOI). ↩

ks. Antoni Marszałek (1874–1948) · Parafia Pacanów