Parafia PacanówBazylika mniejsza · Sanktuarium

← Opis kościoła (1904) – spis treści

Wiadomości o Pacanowie z kronik.

s. 10 Pacanów leżał na drodze, którą Książęta i Królowie z rodu Piastów z Krakowa do Sandomierza jeździli, mianowicie: na Wiślicę, Stopnicę, Połaniec, albo Nowe-Miasto Korczyn, Stopnicę, Połaniec i odwrotnie. Nieuniknioną stacyą między Stopnicą a Połańcem był Pacanów. Często musiał Pacanów miewać ich w gościnie, choć śladów piśmiennych tego niema. A przypuszczać wolno, kiedy jeszcze Stefan Batory był w Pacanowie, dwa razy w ciągu swego panowania, raz jadąc z Warszawy do Krakowa r. 1583 d. 21 Września, gdzie na króla i dwór wydano ze skarbu nadwornego 361 fl. 18 gr; a drugi raz w drodze z Krakowa do Warszawy 19 Września 1585 r. (Pawiński - Księgi Podskarbiowskie część I).

Marcin Bielski w kronice z r. 1502 opowiada: „Tatarowie zasię wciągnęli do Ruskich s. 11 krain i do Sandomierskiej ziemi, aż do Pacanowa. A gdy przychodzili ku Pacanowu, dał im wstręt Jan Wapowski herbu Nieczuja, dworzanin Fryderyka kardynała biskupa krakowskiego,1, mając strzelców po części, z którymi wyszedł przed miasteczko i rządnie w sprawie stanął, tak iż nie śmiejąc nań Tatarowie nacierać, odciągnęli od miasteczka i zatem poszli nazad. Dodaje dalej Bielski, że Fryderyk był już w Korczynie w 500 koni i trochą piechoty, a i szlachta krakowska nadciągała“.

Znajdują się tu między wotami na ołtarzu Pana Jezusa, dwie tablice miedziane pobielane z r. 1684, zapewne pośmiertne, zdjęte z trumny, na nich herb Kozlarogi Pacanowskich, dziedziców Pacanowa. Bartosz Paprocki pisząc o klejnocie starodawnym polskim Kozlarogi daje znać, że od początku tego herbu była postać taka: w polu znajdowała się ośla głowa w hełmie półkozła rogatego. Dopiero r. 1331 za panowania Władysława Łokietka, opowiada Długosz historyk, otrzymał inną postać, to jest wyrzuciwszy oślą głowę, przydano w polu czerwonem trzy spisy s. 12 żółte i nową nazwę Jelita, po skasowaniu starej Koźlarogi. Władysław Łokietek pozwolił na tę odmianę, nagradzając męztwo Floryana Szarego w bitwie z Krzyżakami. Nazywa się Jelita od wnętrzności wychodzących, które sobie sam Floryan wciskał w żywot po bitwie, leżąc na polu walki przeszyty wieloma spisami. Gdy król bolał i litował się nad Floryanem, on rzekł: „daleko straszniejszą jest znosić złego sąsiada w jednem mieście razem mieszkającego, jak to ja doświadczyłem“. Król na to: „bądź cierpliwy, jeżeli wyjdziesz z tej rany, to moją szczodrobliwością wybawię cię od złego sąsiada“. Wyzdrowiawszy, królewską hojnością do szczęśliwszego stopnia wywyższony, na pamiątkę tego wypadku otrzymał nową nazwę Jelita, w miejsce dawnej Koźlarogi.

Zdaje się, że ztąd od śmieszności tego herbu powstał w całym narodzie żart: „w Pacanowie, gdzie kozy kują“.

Przypisy autora

  1. Który pod ten czas rządził w zastępstwie Aleksandra będącego na Litwie dla traktatów. ↩

Ks. Wawrzyniec Nowakowski, Opis kościoła Cudownego Pana Jezusa Pacanowskiego, Warszawa 1904, s. 10–12. Pisownia oryginalna. Wydanie w przygotowaniu.