ks. Jan Cygan (1902–1970)
Wikariusz parafii św. Marcina w Pacanowie w latach 1926–1931. Przyszedł tu zaraz po święceniach. Potem przez kilka lat uczył religii w szkołach, krótko studiował we Fryburgu w Szwajcarii, w czasie wojny i tuż po niej był proboszczem i dziekanem w Szczekocinach, a w latach 1947–1961 proboszczem w Górach koło Pińczowa. Zmarł w 1970 r.1234
Pochodzenie i seminarium
Urodził się 2 września 1902 r.56 Miejsca urodzenia ani rodziny nie znamy.
Spis duchowieństwa diecezji kieleckiej na rok 1921 wymienia go wśród alumnów seminarium duchownego w Kielcach na kursie przygotowawczym5. Spis na rok 1926 podaje go na czwartym roku teologii, już jako diakona6. Święcenia kapłańskie przyjął 6 czerwca 1926 r.7 – udzielił ich w katedrze kieleckiej biskup Augustyn Łosiński dziewięciu diakonom1.
Wikariusz w Pacanowie
Sosnowiecka gazeta „Iskra” doniosła 15 czerwca 1926 r., że nowo wyświęceni księża dostali już nominacje na wikariuszy, a ks. Jan Cygan – do Pacanowa1. Spisy duchowieństwa na lata 1927–1931 wymieniają go jako wikariusza w Pacanowie u ks. Adama Adamka, administratora, a potem proboszcza i dziekana8. Według opracowania ks. Józefa Szymańskiego „pełnił obowiązki wikariusza w Pacanowie”2. Nie znamy żadnych szczegółów jego pracy w parafii.
Prefekt i Fryburg
Od sierpnia 1931 r. uczył religii w szkole koedukacyjnej w Stopnicy2. Spis duchowieństwa na rok 1932 wymienia go wśród nauczycieli religii jako prefekta gimnazjum w Stopnicy, a zarazem jako wikariusza tamtejszej parafii9.
W 1932 r. zaczął studia na uniwersytecie we Fryburgu w Szwajcarii. Według pisma z 16 listopada 1932 r. on i ks. Leon Andrzejewski z diecezji włocławskiej, obaj studenci tego uniwersytetu, byli wtedy jedynymi polskimi księżmi w Szwajcarii i opiekowali się polskimi wychodźcami; Kuria Biskupia w Kielcach wyraziła na to zgodę2. Spis duchowieństwa na rok 1933 wymienia go wśród księży na studiach: „In Universitate Friburgensi Helv.”10. Po kilku miesiącach przerwał studia z powodu choroby i wrócił do kraju2.
Następnie był prefektem szkół powszechnych w Bodzentynie – tak podaje go spis na rok 193411 – a od 1936 r. prefektem gimnazjum męskiego w Olkuszu2; spis na rok 1937 wymienia go w Olkuszu przy gimnazjum męskim i szkole rzemieślniczej12. Od drugiego półrocza roku szkolnego 1938/1939 uczył religii w Państwowym Gimnazjum im. Stefana Żeromskiego w Kielcach2.
Szczekociny
W październiku 1939 r. biskup Czesław Kaczmarek skierował go na probostwo w Szczekocinach, po wyjeździe dotychczasowego proboszcza13. Katalog duchowieństwa diecezji z lat 1940–1941 wymienia go jako proboszcza w Szczekocinach i dziekana szczekocińskiego7, a katalog z 1946 r. – jako proboszcza nieusuwalnego i dziekana; uczył wtedy także religii w szczekocińskim liceum i gimnazjum koedukacyjnym im. Tadeusza Kościuszki3.
W czasie okupacji, w 1942 r., Niemcy zabrali mniejszy dzwon kościoła, a w styczniu 1945 r. w czasie walk zniszczony został dach kościoła; nowy położono w następnym roku13. Według przekazów ustnych, które przytacza Jacek Mazanek, ks. Cygan razem z kilkoma parafianami ukrył w krypcie Dembińskich cenne przedmioty i naczynia liturgiczne w obawie przed rabunkiem przez żołnierzy nadchodzących ze wschodu13 – dokumentów tej sprawy nie znamy. Nie znamy też źródeł o jego udziale w konspiracji czy tajnym nauczaniu.
3 grudnia 1947 r. odszedł ze Szczekocin13.
Góry
W latach 1947–1961 był proboszczem parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Górach (gmina Michałów, koło Pińczowa)214. Mieszkańcy Gór wspominali go w 2014 r. jako „wielkiego patriotę”: na ambonie umieścił chorągiew z orłem w koronie, ufundowaną przez miejscową młodzież, a w dekoracji Grobu Pańskiego stawiał prosty chłopski pług, by ludzie byli wierni swojej ziemi i nie poddawali się kolektywizacji. Według tych wspomnień był za to szykanowany przez komunistycznych funkcjonariuszy i często musiał uciekać z plebanii i ukrywać się u gospodarzy15. Dokumentów tych szykan nie znamy.
Ostatnie lata
Nie wiemy, gdzie mieszkał i pracował po 1961 r.
Zmarł w 1970 r. Ewidencja Cmentarza Nowego w Kielcach notuje Jana Cygana zmarłego 4 grudnia 1970 r. (bez daty urodzenia) we wspólnym grobie, w którym spoczywają też księża diecezji kieleckiej, m.in. ks. Józef Musiał, ks. Stefan Cichoń i ks. Jan Cybo4. Na cmentarzu parafialnym w Piotrkowicach (gmina Wodzisław, powiat jędrzejowski) stoi zaś nagrobek z napisem „Ś.P. Ks. Jan Cygan, żył lat 68, zm. 1970”, ufundowany przez Stowarzyszenie Miłośników Piotrkowic i parafian16. Imię, nazwisko i wiek zgadzają się z naszym księdzem, a w spisach duchowieństwa diecezji z tamtych lat nie ma innego ks. Jana Cygana – dlatego uważamy, że oba wpisy dotyczą jego. Żaden znany nam dokument tego jednak wprost nie potwierdza i nie wiemy, dlaczego jest upamiętniony w dwóch miejscach.
Czego nie wiemy
Nie znamy miejsca urodzenia, miejsca pobytu po 1961 r. ani jego związku z Piotrkowicami. Dzień śmierci, 4 grudnia 1970 r., znamy tylko z ewidencji cmentarza w Kielcach. Wspomnienia o nim w „Kieleckim Przeglądzie Diecezjalnym” jeszcze nie odnaleźliśmy. Wiele dat jego pracy jako prefekta znamy z opracowania ks. Szymańskiego, które opiera się na książce Danuty Krześniak-Firlej Księża prefekci diecezji kieleckiej 1918–1939 (Kielce 2001); tej książki nie czytaliśmy.
Wszyscy księża pracujący w Pacanowie poza proboszczami: Wikariusze i inni księża.
Przypisy
-
„Wyświęcenie nowych księży”, Iskra (Sosnowiec), R. 17, nr 133, 15 czerwca 1926 r., s. 4 (skan w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej, kopia w Web Archive): „Cygan Jan (wik. w Pacanowie)”. ↩ ↩2 ↩3
-
ks. J. Szymański, „Z dziejów duszpasterstwa polonijnego w Szwajcarii do 1935 roku”, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 99 (2013), s. 235–244, tu s. 238–239 i przyp. 11 (za: D. Krześniak-Firlej, Księża prefekci diecezji kieleckiej 1918–1939, Kielce 2001) oraz przyp. 12 i 14 (Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, Archiwum Prymasa Polski, Akta Protektora Wychodźstwa Polskiego, Szwajcaria, Dział III/110). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
-
Katalog Duchowieństwa i Parafij Diecezji Kieleckiej za Rok 1946, Kielce 1946, s. 24 (wykaz dziekanów: „Szczekociny – Ks. Cygan Jan, ur. 1902, kapł. 1926, dziek. 1939”), s. 28 (nauczyciele religii) i s. 156, hasło „Szczekociny”: „Prob. nieusuw.: Ks. Cygan Jan, Dziekan, ur. 1902, kapł. 1926, ben. 1939” (skan strony w Internet Archive, egzemplarz z Biblioteki Cyfrowej KUL). ↩ ↩2
-
„Jan Cygan”, Cmentarze parafialne w Kielcach (Grobonet, Biuro Cmentarzy Parafii Katedralnej w Kielcach): „data urodzenia nieznana, zm. 1970-12-04”, stary adres B3/8/17; wykaz osób pochowanych w tym grobie. ↩ ↩2
-
Elenchus Venerabilis Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1921, Kielce 1921, wykaz alumnów seminarium, „Cursus praeparatorius”, s. 21, poz. 79: „Cygan Joannes, 2 Septembris 1902” (skan strony w Internet Archive, egzemplarz z Biblioteki Cyfrowej KUL; dopiski ołówkiem nie należą do druku). ↩ ↩2
-
Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1926, Kielce 1926, wykaz „Alumni Seminarii Dioecesani pro anno 1926”, IV rok teologii, poz. 6: „Cygan Joannes, diac., 2 Septembris 1902” (skan strony w Internet Archive). ↩ ↩2
-
Katalog Duchowieństwa i Probostw Diecezji Kieleckiej za Rok 1940–1941, Kielce 1941, s. 20 (wykaz dziekanów: „Szczekociński – Ks. Cygan Jan”), s. 148, hasło „Szczekociny”: „Proboszcz: Ks. Cygan Jan, Dziekan, ur. 1902, kapł. 1926, ben. 1939” (skan strony w Internet Archive), i s. 185, wykaz kapłanów według dat święceń: „1926. 6.VI. Cygan Jan” (skan strony). ↩ ↩2
-
Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1927, Kielce 1927, s. 42, hasło „Pacanów”: „Adm., Adamus Adamek, Decanus. Vicarius, Joannes Cygan” (skan strony w Internet Archive); tak samo roczniki 1928–1930 i 1931, s. 42 (skan strony z 1931 r.). ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1932, Kielce 1932, s. 27, wykaz nauczycieli religii: „Stopnica: Joannes Cygan in gymn.” (skan strony), i s. 37, hasło „Stopnica”: „Vicarius: 1. Joannes Cygan” (skan strony). ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1933, Kielce 1933, s. 26, „Theologicis studiis vacant”: „Cygan Joannes, presbyter, 1932” (skan strony w Internet Archive). ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1934, Kielce 1934, s. 29: „Bodzentyn: Joannes Cygan” (skan strony), i s. 38, hasło „Bodzentyn”: „Praecept. Relig., Joannes Cygan” (skan strony). ↩
-
Elenchus Venerabilis Cleri … Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1937, Kielce 1937, s. 29: „Olkusz: Joannes Cygan in gym. iuv. et opif.” (skan strony w Internet Archive). ↩
-
J. Mazanek, „Dzieje parafialnego Kościoła w Szczekocinach pod wezwaniem św. Bartłomieja”, Stowarzyszenie Miłośników Historii Szczekocin i Okolic, historiaszczekocin.pl (kopia w Web Archive) – na podstawie kroniki parafialnej i przekazów ustnych. ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Gmina Michałów, „Góry, par. Wniebowzięcia NMP”, 30 czerwca 2015 r. (kopia w Web Archive), spis proboszczów: „ks. Jan Cygan – 1947–1961”. ↩
-
W. Burzawa, „Maryja z Gór Pińczowskich”, Niedziela – edycja kielecka, 51/2014, s. 4–5 (kopia w Web Archive) – wspomnienia mieszkańców Gór. ↩
-
„ks. Cygan Jan”, ewidencja Cmentarza Parafialnego w Piotrkowicach (Mogiły.pl), grób nr 1325, sektor F, ze zdjęciami nagrobka (kopia w Web Archive). ↩