Parafia PacanówBazylika mniejsza · Sanktuarium

ks. Stanisław Bzowski (wzmianki z lat 1540–1552)

← Proboszczowie

Proboszcz parafii św. Marcina w Pacanowie w połowie XVI wieku, wzmiankowany w latach 1540–1552. Ufundował probostwo szpitalne przy kaplicy Krzyża Świętego na przedmieściu i wygrał przed sądem kościelnym spór z chłopami ze wsi Zgórsko.

Fundator probostwa szpitalnego

Według ks. Jana Wiśniewskiego w 1540 r. na przedmieściu Pacanowa stała drewniana kaplica Krzyża Świętego, a przy niej było probostwo szpitalne1. Jego fundatorem był – jak pisze Wiśniewski – „ks. Stan. Bzowski w 1540 r. prob. pacanowski”; dlatego proboszcz pacanowski był odtąd kolatorem, czyli opiekunem szpitala1. W 1549 r. fundację zatwierdził biskup krakowski Samuel Maciejowski1.

Szpital był przytułkiem dla ubogich. Probostwo miało własne grunty i własnego duchownego – proboszcza szpitalnego, który miał obowiązek co piątek odprawiać w kaplicy Mszę o Męce Pańskiej1. Kaplica była drewniana, z wieżyczką i sygnaturką, miała zakrystię i trzy ołtarze; w 1664 r. ks. Oborski, biskup pomocniczy krakowski, zapisał podczas wizytacji, że w szpitalu mieszka dziewięciu ubogich1. Wiśniewski uważał za prawdopodobne, że w XVII wieku z tej kaplicy przeniesiono do kościoła parafialnego cudowną figurę Pana Jezusa i nabożeństwo do niej – to jego przypuszczenie, nie wiadomość z dokumentu1.

Dokumenty probostwa szpitalnego przechowywano w archiwum parafialnym w Pacanowie. Ks. Andrzej Kwaśniewski, który odtworzył dawny zasób tego archiwum na podstawie książki ks. Wawrzyńca Nowakowskiego z 1904 r., wymienia wśród utraconych zbiorów „dokumentację prepozytury szpitalnej sięgającą 1540 roku”2. Kwaśniewski nie podaje nazwiska fundatora.

Inną wiadomość podaje Franciszek Giedroyć w Zapiskach do dziejów szpitalnictwa w dawnej Polsce (1908): „szpital założył tu Mokrski Stanisław około r. 1450”3. Giedroyć nie wskazuje źródła i nie udało się tej wiadomości potwierdzić. Nie wiemy więc, czy ks. Bzowski założył szpital od podstaw, czy ustanowił probostwo przy szpitalu, który istniał już wcześniej.

Spór ze wsią Zgórsko

W spisie plebanów pacanowskich Wiśniewski zapisał: „R. 1550 Stanisław Bzowski”1. Zaraz potem opisuje spór ks. Bzowskiego z chłopami ze wsi Zgórsko. Sprawę wniesiono w 1549 r. i trafiła do arcybiskupa Mikołaja, który wyznaczył do jej rozpatrzenia dwóch sędziów: Zygmunta ze Stężycy, doktora prawa kościelnego, i Wojciecha Kijewskiego, kanonika krakowskiego1. Sędziowie przyznali rację plebanowi pacanowskiemu, co w 1552 r. ogłosił Bartłomiej Gantkowski, kanclerz gnieźnieński1. Chłopów reprezentował magister Jan Tarnowiensis, a ks. Bzowskiego – magister Józef Kopecius. Gdyby chłopi nie podporządkowali się wyrokowi, groziła im ekskomunika1.

Wiśniewski nie podaje, czego dotyczył spór ani z jakiego dokumentu wziął tę wiadomość. Zgórsko leżało na prawym brzegu Wisły. Według Władysława Semkowicza należało do wsi, z których dziesięcinę nadał kościołowi pacanowskiemu na początku XII wieku biskup krakowski Maur; do późniejszej parafii pacanowskiej już nie należało4. Nie wiemy, czy spór dotyczył tej dziesięciny.

Czego nie wiemy

Dat urodzenia, święceń i śmierci ks. Bzowskiego nie znamy. Nie wiemy też, kiedy objął parafię i kiedy przestał nią kierować – lata 1540–1552 to lata wzmianek, a nie granice jego urzędowania. W spisie Wiśniewskiego przed nim stoi Jakub Wiślicki, kanonik krakowski, zapisany pod 1440 r., a po nim ks. Wojciech Kraklowicz, zapisany pod 1599 r.1 Kolejność w spisie nie dowodzi jednak, kto po kim objął parafię, a spis nie jest pełny – z innego źródła znamy plebana z 1502 r., ks. Macieja Ślimawę4.

W bazie studentów i profesorów Akademii Krakowskiej (Corpus Academicum Cracoviense) jest Stanisław Bzowski, syn Jana, który 14 stycznia 1531 r. był plebanem kościołów parafialnych w Sędziszowie i w Lipowcu, a także Stanisław Bzowski, syn Jana, z diecezji krakowskiej, zapisany na uniwersytet w 1540 r.5 Nie wiemy, czy któryś z nich był proboszczem pacanowskim – te zapisy Pacanowa nie wspominają.

Pełny poczet proboszczów i wikariuszy: Proboszczowie.

Przypisy

  1. ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem (kopia: SBC Kielce), Marjówka 1929, s. 184 (kaplica Krzyża Świętego), 188 (probostwo szpitalne), 189 (spis plebanów). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  2. ks. A. Kwaśniewski, „Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939–1945”, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 125 (2025), s. 337–360, tu s. 346 (za: ks. W. Nowakowski, Opis Kościoła Cudownego Pana Jezusa w Pacanowie, Warszawa 1904). ↩

  3. F. Giedroyć, Zapiski do dziejów szpitalnictwa w dawnej Polsce, Warszawa 1908, s. 45. ↩

  4. W. Semkowicz, Przyczynki dyplomatyczne z wieków średnich, Lwów 1912 (nowe wydanie pod red. A. Lisa, Łódź 2025), wyd. 2025, s. 19 (Ślimawa, dokument biskupa Maura), 35–36 (Zgórsko). ↩ ↩2

  5. Corpus Academicum Cracoviense, baza studentów i profesorów Uniwersytetu Krakowskiego 1364–1780, Uniwersytet Jagielloński – hasła 754693 (za: Codex diplomaticus Universitatis Studii Generalis Cracoviensis, t. 4, 1884) i 839183 (za: Album studiosorum Universitatis Cracoviensis, t. 2, 1892) (odczyt 17.11.2026). ↩