ks. Michał Sołtyk (ok. 1740–1815)
Proboszcz parafii św. Marcina w Pacanowie od 1782 do 1815 r. Duchowny, prałat krakowski, referendarz duchowny koronny, kolekcjoner, pisarz i przedsiębiorca – jedna z najbardziej znanych postaci wśród pacanowskich proboszczów.
Pochodzenie i młodość
Urodził się około 1740 r. (ten sam badacz w artykule z 2000 r. podał rok 1742)1. Pochodził z rodu Sołtyków herbu własnego. Był synem Józefa, miecznika sandomierskiego, i Katarzyny z Lipowskich. Jego wykształceniem zajął się stryjeczny brat ojca, biskup krakowski Kajetan Sołtyk. Uczył się prawdopodobnie najpierw w domu, a potem w szkołach zakonnych, być może w kolegium księży misjonarzy przy kościele Świętego Krzyża w Warszawie1.
Już jako kleryk otrzymał w 1761 r. dziekanię kolegiaty sandomierskiej, a w 1763 r. wszedł do kapituły katedralnej w Krakowie jako koadiutor kanonii należącej do sufragana płockiego Marcina Załuskiego. W tym samym roku bronił tez teologicznych w publicznej dyspucie u misjonarzy w Warszawie i wydał je drukiem. 26 czerwca 1765 r. biskup Kajetan Sołtyk udzielił mu święceń kapłańskich, a dwa dni później odprawił mszę prymicyjną w katedrze na Wawelu. Wtedy też został kantorem krakowskim1.
Studia i lata w Rzymie
W sierpniu 1765 r. wyjechał na studia do Rzymu, ze szczegółową instrukcją biskupa. Miał w jego imieniu odbyć wizytę ad limina i przekazać Stolicy Apostolskiej sprawozdanie o diecezji. W drodze otrzymał archidiakonię zawichojską i kustodię kielecką. W Rzymie studiował w Papieskiej Akademii Nauk i był przedstawicielem biskupa krakowskiego przy Stolicy Apostolskiej w trudnych latach 1766–1767, gdy sąsiednie państwa naciskały na Rzeczpospolitą. Gdy w 1767 r. Rosjanie uwięzili i wywieźli biskupa Kajetana Sołtyka, zawiadomił o tym Kurię Rzymską i zabiegał u papieży o pomoc dla niego. W latach konfederacji barskiej jej przywódcy próbowali przez niego docierać do Stolicy Apostolskiej1.
W Rzymie bywał w środowisku literackim i dyplomatycznym. Podróżował też po Francji, Królestwie Obojga Sycylii, Holandii, Niemczech i Anglii. Rozbudził wtedy w sobie zamiłowanie do sztuki starożytnej i do kolekcjonowania. Grał na skrzypcach. W 1773 r. zamówił u młodego Franciszka Smuglewicza obraz przedstawiający powrót biskupa Sołtyka z rosyjskiej niewoli i w lipcu tego roku wrócił do kraju1.
Kanonik krakowski i przemysłowiec
W 1775 r. otrzymał koadiutorię dziekanii kapituły krakowskiej. W latach 1775–1776 zastępował biskupa krakowskiego na konferencjach biskupów w Warszawie. Brał udział w pracach kapituły sandomierskiej i ofiarował kolegiacie sandomierskiej pozłacany kielich. Był udziałowcem Kompanii Kruszcowej Olkuskiej, założonej w 1779 r. do wydobycia rud w okolicy Olkusza, a po śmierci jej pierwszego kierownika sam stanął na jej czele i poprawił stan przedsiębiorstwa1.
W 1782 r., gdy chorego biskupa Kajetana Sołtyka odsunięto od władzy, król Stanisław August i Rada Nieustająca powołali ks. Michała do grona kuratorów biskupa. Na zmianę z dwoma innymi kuratorami przebywał przy nim w Kielcach. 30 marca 1782 r. objął godność dziekana kapituły katedralnej krakowskiej. W tym samym roku król powołał go do nowej Komisji Kruszcowej, która nadzorowała górnictwo w okolicy Olkusza1.
Proboszcz w Pacanowie
16 sierpnia 1782 r. otrzymał od Michała Poniatowskiego, koadiutora biskupa krakowskiego, plebanię w Pacanowie1. Według ks. Jana Wiśniewskiego poprzedni proboszcz, ks. Seweryn Michał Bierzyński, mając 70 lat, sam wyznaczył go na swego następcę i zrzekł się parafii2. Ks. Sołtyk był już w Pacanowie 16 października 1782 r.: tego dnia, na koszt Adama i Józefy Parysów, starostów winnickich, pochował szczątki wyjęte z grobu3. Ks. Wiśniewski wymienia Sołtyków wśród XVIII-wiecznych właścicieli Pacanowa, nie podaje jednak, o których członków rodu chodzi4.
Mieszkał w Krakowie, a w Pacanowie zastępował go wiceprepozyt ks. Stanisław Nawrocki. Miał pięciu wikariuszy: ks. Kędzierskiego (kapelana), ks. Piotrowskiego (prebendarza św. Jana), ks. Nawrockiego, ks. Tomasza Ryniewicza i ks. Jana Zasadzkiego. Ks. Wiśniewski pisze, że według wizytacji z 1783 r. ks. Sołtyk „zastał po poprzedniku spustoszenie”. Wizytator polecił wtedy połączyć dochody prebend na utrzymanie czterech mansjonarzy i dyrektora szkółki oraz na wyższą pensję dla kościelnych, którzy codziennie śpiewali z księżmi23.
Jako proboszcz zaprzysiągł w Krakowie, że probostwo pacanowskie przynosi 9608 zł dochodu, a wydatki wynoszą 4928 zł2. Za jego czasów, w latach 1785–1790, gruntownie odnowiono kościół. Na ten cel sprzedano część wotów, korali i sreber. Mury naprawiono od fundamentów, a część kościoła od strony kaplicy św. Anny wymurowano na nowo i nakryto. Postawiono nową kruchtę, w całym kościele ułożono posadzkę z kamienia wapiennego, położono nowy dach i sprawiono nowy dzwon35. W 1786 r. przedłużył kaplicę św. Anny tak, że stała się boczną nawą kościoła5. Ks. Wiśniewski wymienia też w kościele kielichy sprawione przez ks. Michała Sołtyka w latach 1761, 1763, 1783 i 1785. Dwa najstarsze pochodzą sprzed jego przyjścia do Pacanowa i nie wiemy, kiedy trafiły do parafii6.
Probostwo zachował prawdopodobnie do śmierci. Źródła nie podają osobnej daty, w której przestał być proboszczem1. Ks. Wiśniewski podaje lata 1787–18172, ale przeczy temu jego własny opis: ks. Sołtyk działał w Pacanowie już w 1782 i 1783 r.3, a zmarł w 1815 r.1 Ks. Wiśniewski nazywa go też „koadjutorem sufr. płoc.” – według Polskiego słownika biograficznego był koadiutorem kanonii krakowskiej, która należała do sufragana płockiego12. Jego następcą w Pacanowie był ks. Jakub Eliasz Gogulski.
Trybunał, sejm i polityka
W 1785 r. kapituła gnieźnieńska, w której został koadiutorem kantorii, wysłała go do Trybunału Koronnego. Został jego prezydentem i drukiem wydał mowy na otwarcie i zamknięcie obrad. Za pracę w trybunale król odznaczył go w 1786 r. Orderem św. Stanisława. W 1787 r. został kantorem gnieźnieńskim. Towarzyszył Stanisławowi Augustowi w czasie jego pobytu w Krakowie i oprowadzał go po katedrze i grobach królewskich. Po śmierci biskupa Kajetana Sołtyka prosił króla o biskupstwo krakowskie, ale bez skutku. 5 lipca 1790 r. został referendarzem duchownym koronnym1.
Miał poglądy zachowawcze i w wielu pismach bronił pierwszeństwa władzy kościelnej przed państwową. W czasie Sejmu Czteroletniego anonimowo odpowiedział na broszurę Hugona Kołłątaja i bronił postępowania biskupa Kajetana Sołtyka. Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja zabiegał o jej zaprzysiężenie w województwach krakowskim i sandomierskim. Później, gdy wysłannicy konfederacji targowickiej zażądali tego od kapituły krakowskiej, zgłosił w imieniu swoim i trzynastu kanoników jej przystąpienie do konfederacji. W latach 1793–1794 organizował pomoc dla francuskich księży, którzy uciekli przed rewolucją1.
24 kwietnia 1794 r., w dniu wybuchu powstania w Krakowie, w jego domu zebrała się kapituła, do której przyszedł Tadeusz Kościuszko i prosił o pieniądze na powstanie. Kanonicy obiecali 20 tysięcy złotych. Gdy Kościuszko zarządził pobór kosztowności kościelnych, ks. Sołtyk za wiedzą kapituły ukrył złoto i cenniejsze srebra i wyjechał do Szczucina. Po powrocie przydzielono mu straż, a na potrzeby powstania oddał na trzy miesiące cztery konie z zaprzęgiem i woźnicą. Po trzecim rozbiorze, w 1797 r., pojechał jako delegat kapituły do Wiednia, by złożyć przysięgę cesarzowi Franciszkowi II1.
Gospodarz
Sam zarządzał swoimi majątkami i majątkami kapituły. Miał dobra dziedziczne w województwie sandomierskim: Słupię, Wielborowice, Zrzycz, Konary i Kobylany. W Krakowie od 1788 r. posiadał pałac Małachowskich przy Rynku Głównym. Dzierżawił Bronowice, Goszczę i Niegoszowice; te ostatnie kupił w 1799 r. W Niegoszowicach zbudował dworek i założył park, który współcześni nazywali „polskim ogrodem włoskim”. Przy dworach zakładał sady i pasieki. Na początku XIX w. jego majątek razem ze zbiorami był wart ponad 2 miliony złotych. W 1806 r. w kościele farnym w Poznaniu odprawiał nabożeństwa w intencji polskiego oręża1.
Kolekcjoner i pisarz
W 1785 r. opisał 107 pomników i epitafiów katedry wawelskiej w dziele Series monumentorum Ecclesiae Cathedralis Cracoviensis. Zgromadził ponad 360 obrazów i rycin, głównie z epoki renesansu i baroku, wyroby rzemiosła artystycznego od starożytności po jego czasy, monety i medale oraz ponad 2000 minerałów i kamieni szlachetnych. Około 1790 r. zlecił wybicie medali z wizerunkami królów i hetmanów polskich według rycin Michała Stachowicza. Swój gabinet opisał w książeczce Rzut oka na zbiór gabinetowy ks. Michała Sołtyka (1800). W 1798 r. wydał dla młodzieży Encyklopedię wiadomości elementarnych. Spisał pamiętnik Czynności życia publicznego i prywatnego, który zaginął w czasie II wojny światowej. Od 1811 r. był członkiem honorowym Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk1.
Większość zbiorów i około stu książek zapisał w testamencie Uniwersytetowi Krakowskiemu. Chciał, by tworzyły jedno „Museum Soltycovianum”, ale kolekcję rozproszono. Część jego minerałów, książek i innych przedmiotów przechowuje dziś Uniwersytet Jagielloński, a część medali i monet – Muzeum Narodowe w Krakowie. Jego portret pędzla Jana Chrzciciela Lampiego był do 1965 r. w muzeum kapucynów w Krakowie, potem zaginął1.
Ostatnie lata
W 1800 r. ponownie ubiegał się o biskupstwo krakowskie. W 1811 r. otrzymał scholasterię kielecką. W 1812 r. oprowadzał po katedrze krakowskiej króla Westfalii Hieronima Bonapartego. Po śmierci biskupa Andrzeja Gawrońskiego kapituła 14 kwietnia 1813 r. wybrała go administratorem diecezji krakowskiej i prosiła króla saskiego, by mianował go biskupem. 11 grudnia 1813 r. zrezygnował jednak z administracji pod naciskiem ministra Franciszka Ksawerego Lubeckiego1.
Zmarł 18 października 1815 r. Wiele dawnych opracowań podaje za katalogiem duchowieństwa z 1816 r. błędną datę 20 października 1814 r. Pochowano go prawdopodobnie w katedrze krakowskiej1.
Pełny poczet proboszczów i wikariuszy: Proboszczowie.
Przypisy
-
J. Śmiałowski, „Sołtyk Michał h. własnego (ok. 1740–1815)”, Polski słownik biograficzny, t. XL, Warszawa–Kraków 2000–2001 (wydanie internetowe iPSB); rok 1742 – w tytule artykułu J. Śmiałowskiego „Ksiądz kanonik Michał Sołtyk (1742–1815) i jego testament”, Acta Archaeologica Lodziensia 2000, nr 45–46, wymienionego w bibliografii hasła. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19
-
ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem (kopia: SBC Kielce), Marjówka 1929, s. 191–192 (spis plebanów: „MICHAŁ SOŁTYK dziekan kat. kr. referendarz koronny od 1787-1817 r. prob. Pac. Koadjutor sufr. płoc. archidjakon Zawichostski, scholas. Kielecki”). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
-
ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis…, s. 192 (wizytacja 1783 r., restauracja 1785–1790, pogrzeb 16 X 1782 r., wikariusze). ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis…, s. 181 (właściciele Pacanowa w XVIII w.). ↩
-
ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis…, s. 182 (restauracja „w latach 1785–90”, przedłużenie kaplicy św. Anny w 1786 r.). ↩ ↩2
-
ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis…, s. 186 („Kielichy sprawione przez ks. Michała Sołtyka w 1761 r. 1763, 1783, 1785 r.”). ↩