← Opis kościoła (1904) – spis treści
Wierzch całego kościoła.
s. 27 Pod czas pożaru r. 1658 przez Kozaków, Szwedów i Węgrów, jak opisuje wizyta Biskupa Oborskiego z r. 1664; kościół ten został zupełnie spalony ze wszystkiemi swemi ozdobami za króla Jana Kazimierza i Biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego, lub prawdopodobniej Jędrzeja Trzebickiego. Nazwisko ówczesnego proboszcza nie wspominane nigdzie. Wizyta powyższa wspomina księdza Jacka Mokrskiego kanonika Przemyskiego, proboszcza „Tarnowskiego i Pacanowskiego“ jako restauratora tego spalonego kościoła. Zapewne zaraz po spaleniu dano na całym kościele wiązanie pod dach nowe. Wiązanie to zapewne przetrwało do r. 1880. Było nie bogate, owszem bardzo skromne, zaczęło się walić na kaplicy św. Anny, gdzie było bardzo wątłe. To ostatecznie pobudziło do prędkiego zaprowadzenia nowego wiązania belkowego. Obok tego pustka obrzydliwa wewnątrz kościoła, domagała się gruntownej restauracyi. Ówczesny kollator i dziedzic dóbr tutejszych hrabia Artur Potocki, sprowadził budowniczego zdolnego, professora wydziału budowlanego w Krakowie, p. Józefa Matusińskiego, który wyrobił rysunek dobrze s. 28 obmyślany przyszłej restauracyi w stylu romańskim, głównie wierzchu i murów, z kosztorysem na rb. 8.941, który w r. 1879 został zatwierdzony przez rząd gubernialny w Kielcach.
Ztąd r. 1880 rozpoczęto fabrykę. Pokazało się, że belki od starości po końcach w murze były zamurszałe, tak, że same spadały przy rozbiorze całego wiązania. Wielką wadą budowy były dwie rynny wielkie od południa i północy między dachami, które przepełnione podczas nagłych ulew potokami wód, zalewały ściany i wnętrze kościoła. Wierzch cały był prostej budowy, jak na zwyczajnym budynku. Trzeba było odpowiednio do stylu romańskiego wyrabiać wszystkie części. Okna i drzwi były niekształtne i nierównomierne bez cyrkla, trzeba było wprawiać z pinczowskiego kamienia futryny, odrzwia i spławy w oknach. Mury nizkie całego kościoła i dzwonicy należało podwyższyć mniej więcej do trzech łokci. Wiązanie belkowe nowe na wszystkich częściach to ma w sobie szczególniejszego, że jest całe powiązane żelaznemi opaskami, szrubami, aby ciężar wiązań drzewnych nie ciążył na środek kościoła, ale na mury. Dach cały przykryty jest blachą cynkową, stosowaną w rolę, z dymnikami s. 29 odpowiedniemi do wejścia na dach. Zagubiono między dachami rynny, przez skrzyżowanie dachów i przykrycia ich poprzecznicą i pokrycie spławów spadzistych blachą miedzianą, dla trwałości i sprowadzenia ich do koszów blaszanych przez rynny aż na dół. Na całym kościele dany sufit cyrklasty naśladujący sklepienie, w środku którego dla wentylacyi urządzone okrągłe, dostatnie otwory, przybrane ażurowemi gwiazdami. Na całym kościele dano drugą powałę czyli podłogę. Na nawie jak była poprzednio, zbudowano wieżyczkę czyli sygnaturę w formie stożkowej, na niej urządzono drugi konduktor piorunowy, złączony z pierwszym na dzwonnicy będącym.
Charakterystyczną ozdobą, nadającą całej budowie wspaniałą, stylową powierzchowność, są trójkątne facyaty. Dla jednostajności formy, skasowano fronton zębaty, pierwotnej budowy; nad wschodnią ścianą prezbiteryum dano dach ścięty. Nad arkadą tęczową nawy zbudowano trójkątną facyatę z gzymsami i ozdóbkami z cegły, przykrytemi dachem. Wskutek krzyżowego dachu na kaplicy św. Anny, wypadły trzy facyaty trójkątne, okazałe, podobne do poprzedniej z oknami w środku, opatrzonemi zaluzyami. Od-
Dalszy ciąg rozdziału (od s. 30) – w przygotowaniu.
Ks. Wawrzyniec Nowakowski, Opis kościoła Cudownego Pana Jezusa Pacanowskiego, Warszawa 1904, s. 27–29. Pisownia oryginalna. Wydanie w przygotowaniu.